فلسفه برای کودک و نوجوان چیست؟

برنامه فلسفه برای کودکان p4c یا(فبک) یکی از رویکرد های نوین در آموزش مهارت تفکر به ویژه تفکر نقادانه، به کودکان است.
فلسفه، در برنامه فلسفه برای کودکان، به معنای سنتی آن، یعنی آموزش دیدگاه های فیلسوفان تاریخ فلسفه هم چون ارسطو، کانت، ملاصدرا و غیره به دانش آموزان نیست، بلکه به روش و رویکرد آموزشی خاصی اشاره دارد که دانش آموزان در آن، فعالانه، مهارت های سطح بالای تفکر و گفت و گو را می آموزند. چنان که می توانند معنای ژرف تر مباحث درسی شان را دنبال کنند و در مورد پرسش های مهم زندگی خود تأمّل و فلسفه ورزی کنند.
در روش های سنّتی آموزشی، اطّلاعات در اختیار دانش آموزان و کودکان قرار می گرفت، اما اکنون که حجم اطلاعات بسیار زیاد شده و علاوه بر زیاد بودن این حجم، اطّلاعات از منابع گوناگون وارد ذهن کودک می شود، 2 نکته مهم حائز اهمیت هستند. 1_ گنجایش ذهن کودک برای اطّلاعات چقدراست و ما تا چه حدّی که حدّ مفیدی باشد می توانیم آن را پر کنیم؟ 2_ از اطّلاعات نادرستی که وارد ذهن کودک می شود 1: چگونه آگاه شویم و 2: چگونه آن را پیرایش کنیم؟
هم اکنون برای بازداشتن کودکان از آثار مخرّب تربیتی، اطّلاعات و محیط های ناپسند اخلاقی، نمی توان از تربیت قرنطینه ای یا گلخانه ای سخن گفت. در چنین شرایطی است که اهمّیت پرورش تعقّل و خرد ورزی کودکان، برای زیستن در چنین جهانی دو چندان می شود.
محتوای آموزشی در برنامه فلسفه برای کودک
محتوای آموزشی برای بحث فبک می تواند شامل هر گونه داستان، بازی، تأتر و نمایش و یا بحث های علمی باشد که در کلاس بطور جمعی خوانده می شود و یا به نمایش گذاشته می شود و سپس مورد پرسش و گفتگو قرار می گیرد. البته در مقاطع بالاتر به غیراز داستان می توان از هر منبع اطّلاعاتی سود جست.
ساختار حلقه کندوکاو
بچّه ها در کلاس درس بصورت یک حلقه دور همدیگر می نشینند و رودر روی یکدیگر با رعایت احترام و ادب و رعایت نوبت به گفتگو می پردازند و مشتاقانه صحبت های دوستانشان را می شنوند و تجزیه و تحلیل می کنند. به نظر های یکدیگر نمی خندند زیرا می دانند ممکن است همین نظر گوشه ای از حقیقت مطلب باشد. معلّم یا همان تسهیلگر در حلقه گفتگو، خود یکی از اعضای حلقه است، و در سطحی که بچه ها گفتگو می کنند بحث آنها را تسهیلگری و به عبارتی هدایت می کند. البته هدایت گری تسهیلگر در حلقه کندوکاو مانند معلم در فضای سنتی نیست که مانند یک دانای کل اطّلاعات را از قبل بداند و آنها را به کودکان انتقال دهد، یا نظر خود را در باره موضوع خاصی برای بچه ها بیان کند، بلکه صحبت های بچه ها را شنیده و آنها را به سمت منطقی بودن هدایت می کند، با تمرین مهارت های گفتگو که شامل استدلال صحیح، کشف مغالطات، تشخیص پیش فرض ها و … است و بنابراین در حلقه گفتگو معلم هم از بچه ها یاد می گیرد.
شاید بتوان گفت کودکان فیلسوفان کوچک هستند زیرا بخاطر ناآشنایی با محیط پیرامونشان به علت تجربه کم زیستی، در مواجهه با پدیده های عالم دچار حیرت می شوند و بنابراین سوالاتی برایشان ایجاد می شود که نیاز به یافتن پاسخ در آنها بوجود می آید، اگر این روحیه ی حیرت و پرسش گری در کودکان سرکوب نشود و کودک به دنبال این جستجو گری پاسخ هایی نیز به دستش برسد، کودک این روحیه را تا آخر عمر حفظ خواهد کرد و در واقع تا پایان عمر یک پرسشگر یا فیلسوف باقی خواهد ماند.
ویژگی هایی که با حضور در حلقه گفتگو در کودک تقویت می شود
با حضور کودک در حلقه کندوکاو چند ویژگی در او تقویت می شود:
1_ خوب گوش کردن، 2_ خوب بیان کردن(صحبت کردن)، 3_ تقویت صبر و حوصله در فرصت دادن به دیگران برای بیان نظراتشان، 4_ تقویت صبر برای شنیدن نظرات مخالف، 5_ یادگیری چگونگی استدلال، 6_ یادگیری تشخیص پیش فرض ها در گفتگو های افراد، 7_ یادگیری تشخیص مغالطه های موجود در گفتگوی دیگران و خود، 8_ عدم قضاوت عجولانه در مورد دیگران و در کل می توان بالارفتن روحیه ی تفکر سنجش گرانه را در کودکان دید.
با بالارفتن روحیه ی سنجشگرانه اندیشی در کودک، انتخاب های کودک نیز سنجشگرانه خواهد شد. این انتخاب ها می تواند شامل هر چیزی و در هر سنی باشد. که از مسائل دینی و اخلاقی گرفته تا انتخاب شغل و یا همسر مناسب.
هر چه روحیه ی سنجشگرانه اندیشی در کودک در سنین پایین تری تقویت شود، هم اثر بیشتری خواهد داشت و هم برای حل مشکلات دیگر در زندگی هزینه ی کمتری از جامعه صرف خواهد کرد.
می توان هدف فبک را تربیت کودکان و نوجوانانی با ویژگی های زیر دانست:
1ـ آزاد اندیش:
از اندیشه های خود
خود آگاه
نا خود آگاه
از اندیشه های دیگران
2ـ شجاع در اندیشه ورزی:
نترسیدن از تغییر
نترسیدن از نقد شدن
عدم محافظه کاری در اندیشه ورزی
پایداری فکری، ادامه دادن راه با وجود احتمال ناکامی
3ـ خلَّاق
۴ـ اخلاقی
۵ـ سالم:
جسمی
روحی
6ـ با مهارت های متنوع
7ـ منطقی:
یافتن مهارت در گفتگو(ذهن تحلیل گر)
پذیرنده ی مشکلات در زندگی
منتقد خوب بودن
رفع نقاط ضعف
تقویت نقاط قوت
8ـ با ایمان:
با محبت (دوست داشتن همه و دور نشدن از عرف جامعه)
آشنایی با مفهوم ارزش ها
آشنایی با مفهوم هنر
ارتباط صحیح با خدا
دارای زندگی هدفمند ( در اینجا مبنایی برای گفتگو شکل می گیرد.)
9ـ دارای توان برقراری ارتباط و داشتن روابط جمعی مطلوب و سالم و رسیدن به شهروند متمدّن و قانونمند
10ـ مسئولیت پذیر:
مسئولیت تصمیم ها و اعمالش را می پذیرد
خود را در قبال خود، خدا، خانواده و جامعه مسئول می داند
11ـ اقتصادی:
توانایی نگه داری اموال شخصی و دفاع از حقوق خود و رعایت حق دیگران
دارای دغدغه ی کسب در آمد و ارزش قائل بودن برای این امر و ارزشمند بودن نفس کار کردن
انفاق
12ـ خود آگاهی:
عزت نفس (حرکت از ضعف به سوی قدرت در تصمیم گیری ها)
اعتماد بنفس
خود انتقادی
خوداصلاحی فردی و جمعی
ریا و اخلاص
13ـ توانمند در سیاست
ارزشیابی در برنامه فلسفه برای کودک و نوجوان
در نظام آموزشی فبک ویژگی های زیادی مد نظر است تا به دانش آموزان آموخته شود. این ویژگی ها می تواند در تمام طول حیات یک فرد در حال بررسی و عمق یافتن باشد. لذا ارزشیابی از آنها بستگی پیدا می کند به اینکه فرد در چه سنی وارد نظام فبک شده است و اینکه چه مدتی است که وارد این نظام شده است. بررسی و ارزشیابی هر مفهومی در حلقه ی مربوط به خودش انجام می شود. ارزشیابی در یک مقطع زمانی مثلا پایان دوره رخ نمی دهد بلکه هم در طول فرآیند و هم در پایان آن انجام می شود و هر کدام از این ارزشیابی ها چه در طول دوره و چه در پایان فرایند از دانش آموز و معلم و والدین گرفته می شود. این ارزش یابی ها در خارج از این مجموعه مانند آموزشگاه،‌ اجتماع و آموزش و پرورش نیز انجام می شود. همچنین ارزشیابی از دانش آموز، معلم، والدین، و آموزشگاه در مورد محیط آموزشی و کلاس درس. از آنجایی که ویژگی های برشمرده در فبک دارای نمود خارجی است و خود را در عالیترین شکل، در عمل نشان می دهد، نیاز به قرار گرفتن دانش آموز در اجتماع، محیط دوستان و خانواده است تا مفاهیم ذهنی او به چالش کشیده شوند و در ارزشیابی در نظام آموزشی فبک این امکان نیز در نظر گرفته می شود.
در نظام آموزشی رایج پس از ارزشیابی به گونه ای برنده و بازنده داریم اما در برنامه فبک اینگونه نیست و ارزشیابی، آگاهی از آن چیزی است که در حال وقوع است، جهت بهبود فرآیند، شرایط و نتایج آن.
از زاویه ای دیگر می توان مفاهیمی که برای کودک و نوجوان در حلقه گفتگو مورد بحث و نظر قرار می گیرد را به دسته های زیر تقسیم بندی کرد:
1_ علم، 2_ هنر، 3_ دین، 4_ اقتصاد، 5_ فلسفه و منطق، 6_ سیاست، 7_ اخلاق 8_ مفاهیم عمومی (قانون، عدالت، دوستی و … )
راضیه جمشیدی
تسهیلگر برنامه فلسفه برای کودک و نوجوان